W diagnostyce pacjentów ze stanami zapalnymi jelit trudności przysparza fakt, iż często towarzyszące im objawy kliniczne pokrywają się z objawami chorób czynnościowych jelit. Wymaga to podjęcia wczesnej diagnostyki w kierunku różnicowania pacjentów z Nieswoiste Zapalenie Jelit (NZJ) od pacjentów cierpiących Syndrom Jelita Drażliwego (SJD). Dotychczas diagnostyka stanów zapalnych jelit wymagała kosztownych i inwazyjnych badań endoskopowych, histopatologicznych, a także radiologicznych. Spotykały się one również z niechęcią pacjentów, szczególnie, jeżeli badania te należało często powtarzać w celu monitorowania choroby. Niewystarczające okazało się stosowanie tradycyjnych markerów stanu zapalnego obecnych we krwi (OB, CRP, hemoglobina, płytki krwi, żelazo, albuminy) ze względu na ich niską swoistość lub czułość. Pojawiła się pilna potrzeba opracowania nowych, nieinwazyjnych metod diagnostycznych stanów zapalnych jelit. Rozwiązaniem stały się markery stanu zapalnego obecne w kale. Stany zapalne jelit podwyższają przepuszczalność błony śluzowej dla wielu białek, w tym markerów. Z tego względu najbardziej optymalną metodą jest analiza ich obecności w stolcu. Obecnie najlepiej zbadanym i przydatnym markerem jest kalprotektyna.
Optymalny algorytm postępowania z pacjentem z podejrzeniem choroby zapalnej jelit.

Rys.l. Algorytm diagnostyczny do oceny pacjentów z podejrzeniem zapalnej choroby jelit, który obejmuje pomiar kalprotektyny w kale przed wykonaniem endoskopii.

Kalprotektyna — marker stanu zapalnego jelit

Kalprotektyna to najnowszy marker stanu zapalnego w jelitach. Jej zwiększone stężenie w kale związane jest z wystąpieniem ostrych stanów zapalnych, takich jak:

  • nieswoiste zapalenie jelit (choroba Leśnowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego),
  • polipy i nowotwory jelita,
  • infekcje bakteryjne.

Kalprotektyna jest białkiem wiążącym wapń i cynk, które stanowi około 60 % białek neutrofili. W mniejszych ilościach występuje w monocytach i makrofagach. Stężenie kalprotektyny w kale występuje wskutek napływu neutrofilów do światła jelit przez zmienioną zapalnie błonę śluzową jelit.

"Wykazano, że wzrost poziomu kalprotektyny w kale ma miejsce w przypadku ostrych stanów zapalnych, takich jak nowotwory jelit czy nieswoiste choroby zapalne. U pacjentów z nieswoistymi chorobami zapalnymi jelit dochodzi do rozszczelnienia bariery jelitowej, a w konsekwencji do przenikania leukocytów przez ścianę jelita. Dzięki temu możliwe jest wykrywanie kalprotektyny w kale i określanie jej stężenia. Piśmiennictwo podaje, że u chorych z NZJ w stanie zaostrzenia choroby stężenie omawianej substancji jest znacznie wyższe niż u osób zdrowych".

Zalety kalprotektyny :

  • Jest dominującym białkiem cytosolu neutrofilów, stąd dobrze odzwierciedla natężenie nacieku zapalnego w ścianie jelita, którego istotnym elementem są granulocyty obojętnochłonne.
  • Nie jest rozkładana przez mikroflorę bakteryjną kału, jest obecna w nim do 48 godzin przy przechowywaniu stolca w temperaturze pokojowej, a w temperaturze 20°C — do 3 miesięcy.
  • Wystarczy pojedyncza próbka stolca, ponieważ wykazano, że oznaczanie stężenia kalprotektyny w takiej próbce koreluje ze stężeniem tego białka w większych próbkach, w tym w dobowej zbiórce stolca.
  • Próbkę do badania kalprotektyny pobiera się z kału, przez co test staje się nieinwazyjnym i prostym narzędziem diagnostycznym.

Test Kalprotektyna i krew utajona

Test Kalprotektyna i krew utajona to podwójny test immunologiczny służący do jakościowego wykrywania kalprotektyny i krwi utajonej w kale, przeznaczony do stosowania w laboratoriach diagnostycznych lub gabinetach lekarskich. Test ten pozwala na jednoczesne rozpoznawanie zapalnych chorób jelit (choroby Crohna-Leśniowskiego, wrzodziejącego zapalenia okrężnicy] oraz krwawień z jelita związanych z nowotworami jelita grubego, polipami, itp. Badanie pozwala ograniczyć liczbę pacjentów wymagających dalszej diagnostyki, w tym badań endoskopowych.

Jeśli w ekstrakcie próbki kału stężenie kalprotektyny jest wyższe niż 50 pg/g, a hemoglobiny wyższe niż 50 ng h-Hb/ml (co odpowiada w przybliżeniu 1 pg h-Hb/gram kału], formują się kompleksy immunologiczne. Dla kalprotektyny powstaje kompleks immunologiczny "oznakowane monoklonalne przeciwciało przeciw ludzkiej kalprotektynie - ludzka kalprotektyna - osadzone na błonie monoklonalne przeciwciało przeciw ludzkiej kalprotektynie". Natomiast dla krwi utajonej powstaje kompleks immunologiczny "oznakowane monoklonalne przeciwciało przeciw ludzkiej hemoglobinie -ludzka hemoglobina - osadzone na błonie monoklonalne przeciwciało przeciw ludzkiej hemoglobinie". W obszarze testowym położonym w dolnej części błony testowej pojawia się czerwony pasek. Pasek o zbliżonej barwie musi się także pojawić w obszarze kontrolnym, zlokalizowanym w górnej części błony testowej, co wskazuje na poprawne działanie paska i potwierdza wiarygodność wyniku.

Test składa się z dwóch podstawowych elementów:

  • probówki do pobierania próbki kału,
  • rurki zawierającej dwa paski testowe.

Próbkę kału pobiera się końcówką wieczka do probówki zawierającej roztwór ekstrakcyjny. Po wymieszaniu próbki kału, do probówki wkręcana jest rurka z paskami testowymi. Poddany ekstrakcji roztwór kału przepływa do pasków i powoduje rozpoczęcie immunologicznego oznaczenia kalprotektyny i krwi utajonej. Wynik odczytujemy po 5 minutach.

Wynik pozytywny - pojawienie się dwóch czerwonych kresek na pasku testowym. Oznacza to, że stężenie kalprotektyny w kale przekracza 50 pg/g. Pacjent wymaga dalszej diagnostyki w kierunku chorób zapalnych jelit- wymagana pilna endoskopia.

UWAGA: Podwyższone stężenie kalprotektyny może towarzyszyć również: nowotworom jelita grubego, aktywnym schorzeniom reumatycznym, ostremu zapaleniu trzustki, marskości wątroby, zapaleniu płuc, znacznemu wysiłkowi i w trakcie przyjmowania niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ).

Wynik negatywny- pojawienie się jednej czerwonej kreski w polu kontrolnym paska testowego. Oznacza to, że stężenie kalprotektyny w kale jest niższe niż 50 pg/g. Zalecana diagnostyka w kierunku chorób czynnościowych jelit.

UWAGA: Stężenie kalprotektyny może obniżyć intensywne leczenie hormonami kory nadnerczy.